मानवी शरीराच्या महत्त्वपूर्ण बाबी -पंचतत्व, पंचप्राण आणि पंचकोश .

• मानवी शरीराविषयी काही महतत्वपूर्ण माहिती -

_________________________________________

• मानवी शरीर हे पुढील तीन बाबींपासून बनलेले आहे.

अ) पंचतत्व, 

आ) पंचप्राण आणि 

इ)पंचकोश 

अ) पंचतत्व- 

पंचतत्वात पाच पुढील गोष्टींचा अंतर्भाव होतो.

1.अग्नी  2.वायू  3.आकाश 4.पृथ्वी 5.जल

1) अग्नी - नेत्र व जठराग्नी  मध्ये अंतर्भाव

2)वायू - त्वचा मध्ये अंतर्भाव

3)आकाश - कान, मुख ,कंठ आणि शरीरातील पोकळ  अवयव मध्ये अंतर्भाव.

4)पृथ्वी-  नाक आणि शरीराचा आकार मध्ये अंतर्भाव.

5)जल - जीभ, कफ ,मेद ,रक्त ,मांस आणि शुक्र इत्यादीमध्ये अंतर्भाव

• शरीरातील सप्तधातू 

मानवी शरिरामध्ये पुढील सात धातूंचा अंतर्भाव असतो.

1) रस 2) रक्त 3) मांस 4 ) मेद 5) अस्थी 6) मज्जा 7) वीर्य

•शरीरातील सात मल

शरीरातील सप्त धातूपासून सात प्रकारचे मल तयार होतात. 

1) रसाचा मल- जीभ ,डोळे , गाल यापासून जो मल निघतो यास रसाचा मल म्हणतात.

2) रक्ताचा मल - पित्त, कफ यापासून मल निघतो यास रक्ताचा मल म्हणतात 

3) मांस धातूचा मल - कानापसून मल निघतो यास मांस धातूचा मल म्हणतात 

4) मेदाचा मल - दात आणि लिंगेंद्रियापासून मल निघतो यास मेदाचा मल म्हणतात .

5) अस्थीचा मल - हात आणि पायाची नखे यापासून मल निघतो यास अस्थी चा मल म्हणतात .

6) मज्जाचा मल - डोळ्यातील घान यास मज्जाचा मल म्हणतात .

7) विर्याचा मल - तोंडावरील पिंपल्स व तेलकटपणा यास विर्याचा मल म्हणतात.

• शरीरातील त्रिदोष -

शरीरात तीन प्रकारचे दोष असतात ते पुढीप्रमाणे-

1) वात 2) पित्त 3) कफ 

 या तीन दोषापैकी वात हा महत्वपूर्ण दोष आहे . कारण पित्त व कप हे दोष क्षीण आहेत . तसेच ते त्यांच्या स्थानापासून वाताशिवाय हलू शकत नाहीत . वातच त्यांना इकडेतिकडे घेऊन जाऊ शकतो . म्हणून वात (वायू ) पित्त व कफ यामध्ये चंचल तसेच बलवान आहे. तो संपूर्ण शरिरात व्याप्त आहे म्हणूनच त्याला शरिराचा प्राण म्हणतात . गीता व उपनिषेदात प्राणालाच ब्रम्हा अशी विशेष उपमा दिली आहे .

आ)शरिरातील पंचप्राण- 

शरीरात पुढील पाच प्रकारचे पंचप्राण असतात.

1)प्राण 2) अपान  3)उदान 4)समान 5)व्यान

1) प्राण - कंठापासून हृदयापर्यंत च्या भागातील प्राण

2)अपान - बेंबीपासून पायाच्या बोटापर्यंतच्या भागातील प्राण

3)उदान - कंठापासून डोक्या पर्यंतच्या भागातील प्राण

4)समान - हृदयाच्या खालच्या भागापासून बेंबी पर्यंतच्या भागातील प्राण

5)व्यान - सर्व शरिरातील प्राण

• शरिरातील पाच उपप्राण -

शरीरात पुढील पाच प्रकारचे उपप्राण असतात.

1) देवदत्त 2) नाग 3) कृंकल 4) कूर्म 5) धनंजय

1)देवदत्त - यामुळे जांभई व थुंकी येते.

2) नाग - यामुळे उचकी व ढेकर येतो

3) कृंकल - यामुळे शिंक येते व भूक लागते .

4)कूर्म - पापण्यांची उघडझाप होते .

5)धनंजय - यामुळे सर्व अंगावर खाज येते व हाताला व पायाला मुंग्या येतात .

 

इ) शरिरातील पंचकोश -

शरीरात पुढील पाच प्रकारचे पंचकोश असतात.

1)अन्नमय कोश 2)प्राणमय कोश 3)मनोमय कोश

4)विज्ञानमय कोश 5)आनंदमय कोश

1)अन्नमय कोश - पंचधातूपासून बनलेल्या हाडामासाच्या स्थूल शरीरास अन्नमय कोश म्हणतात . प्राणायामाने अन्न कोशाची शुद्धी होवून शरिर स्वस्थ व निरोगी राहते .

2) प्राणमय कोश - श्वासोच्छासाच्या रूपाने प्राण किंवा ऑक्सीजन आत - बाहेर जाण्याची क्रिया ज्या ठिकाणी होते त्या ठिकाणास प्राणमय कोश म्हणतात .

 प्राणायामा ने प्राणमय कोशाची कार्यक्षमता वाढते

3)मनोमय कोश - प्राणमय कोशाच्या आत मनोमय कोश असतो . कान  डोळे त्वाचा नाक व जीभ ही पाच ज्ञानेद्रीये आणि सहावे मन अशा सहा तत्वाचा मिळून मनोमय कोश होतो .

4)विज्ञानमय कोश - मनोमय कोशाच्या आत विज्ञानमय कोश असतो . सुक्ष्म शरिरातील दुसरा भाग ज्यात तर्क विचार करण्याची क्रिया घडून येते त्या भागास विज्ञानमय कोश असे म्हणतात . यामध्ये ज्ञानेंदिये व बुद्धीचा समावेश होतो . या कोशाच्या जागृती मुळे विचार शक्तीचा विकास होतो . लोभ मत्सर आसक्ती असत्य भ्रम इत्यादी दोषा पासून मनाचे रक्षण होते .

5) आनंदमय कोश -आनंदाकार आंतर्मुख वृत्तीलाच आनंदमय कोश म्हणतात . हृदयामध्ये स्थित या कोशाचा संबंध अंतरीक ज्ञानाशी असतो.

• सुख प्राप्तीसाठी अष्टांग मार्ग -

सुख प्राप्तीसाठी अष्टांग मार्ग पुढीप्रमाणे आहेत.

1)यम  2)नियम  3)आसन  4)प्राणायाम  5)प्रत्याहार 6)धारणा  7)ध्यान आणि  8)समाधी 

आता होणार गायी - म्हशी यांचे 50%अनुदानावर वाटप तसेच बरेच काही अनुदान पहा लिंक

http://informationsupport11.blogspot.com/2024/09/2_17.html